Szyk zdania w języku norweskim: zasada V2, pytania i miejsce „ikke”

Zasada V2 mówi, że w zdaniu głównym odmieniony czasownik zawsze zajmuje drugą pozycję. Na pierwszym miejscu może stać podmiot, określenie czasu, miejsca, a nawet dopełnienie, ale czasownik nigdy nie rusza się z miejsca numer dwa.

To duża zmiana w porównaniu z polskim, gdzie szyk jest swobodny, bo wszystko wyjaśniają końcówki. W norweskim końcówek prawie nie ma, więc to szyk mówi, kto co robi. Do tego podmiotu nie można pominąć: „jem rybę” to Jeg spiser fisk, a „pada” to Det regner.

Gdy zdanie zaczyna się od przysłówka lub innego określenia, czasownik zostaje na drugim miejscu, a podmiot stoi tuż za nim. To tak zwana inwersja. Po polsku możesz powiedzieć „dziś ja jem” albo „dziś jem ja”; po norwesku poprawne jest tylko I dag spiser jeg.

• I dag spiser jeg middag hjemme.

  Dziś jem obiad w domu.

• I morgen skal vi til Bergen.

  Jutro jedziemy do Bergen.

• Etter jobben trener hun.

  Po pracy ona trenuje.

• Nå bor jeg i Oslo.

  Teraz mieszkam w Oslo.

• Når jeg kommer hjem, lager jeg middag.

  Kiedy wracam do domu, robię obiad.

  Całe zdanie podrzędne liczy się jako pozycja 1.

• Hvis det regner, blir vi hjemme.

  Jeśli będzie padać, zostaniemy w domu.

W pytaniach typu tak/nie czasownik stoi na pierwszym miejscu, a za nim podmiot. Nie ma tu odpowiednika polskiego „czy”. W pytaniach z zaimkiem pytajnym (hva, hvor, når, hvorfor, hvem, hvordan) to słowo zajmuje pozycję 1, a czasownik zostaje na drugiej.

• Snakker du norsk?

  Czy mówisz po norwesku?

• Kommer du i morgen?

  Przyjdziesz jutro?

• Hva heter du?

  Jak masz na imię?

• Hvor bor du?

  Gdzie mieszkasz?

• Hvorfor lærer du norsk?

  Dlaczego uczysz się norweskiego?

• Hvem kommer i kveld?

  Kto przyjdzie dziś wieczorem?

  Tu „hvem” jest podmiotem, więc za czasownikiem nie ma innego podmiotu.

Pytania zależne („nie wiem, gdzie on mieszka”) to zdania podrzędne, więc nie ma w nich inwersji: Jeg vet ikke hvor han bor, Kan du si meg hva klokka er? („Możesz mi powiedzieć, która godzina?”). Gdy zaimek pytajny jest podmiotem, dodaje się som: Vet du hvem som kommer? („Wiesz, kto przyjdzie?”).

W zdaniu głównym ikke („nie”) stoi tuż po odmienionym czasowniku, a nie przed nim, jak polskie „nie”. Przy inwersji stoi po podmiocie, a przy czasowniku posiłkowym lub modalnym – między nim a czasownikiem głównym.

• Jeg snakker ikke norsk.

  Nie mówię po norwesku.

• Jeg kan ikke komme.

  Nie mogę przyjść.

• Jeg har ikke spist.

  Nie jadłem / nie jadłam.

• I dag jobber jeg ikke.

  Dziś nie pracuję.

• Snakker du ikke norsk?

  Nie mówisz po norwesku?

• Jeg forstår det ikke.

  Nie rozumiem tego.

  Krótki zaimek w dopełnieniu, np. „det” albo „meg”, zwykle stoi przed „ikke”.

W tym samym miejscu co ikke stoją inne przysłówki zdaniowe: alltid („zawsze”), aldri („nigdy”), ofte („często”), også („też”), bare („tylko”) i gjerne („chętnie”). Na przykład: Jeg drikker aldri kaffe („Nigdy nie piję kawy”).

W zdaniu podrzędnym szyk jest stały: spójnik + podmiot + ikke/przysłówek + czasownik. Nie ma inwersji, a ikke stoi przed odmienionym czasownikiem. Najczęstsze spójniki to at („że”), fordi („ponieważ”), hvis („jeśli”), når („kiedy”), om („czy”), selv om („chociaż”) i som („który”).

• Han sier at han ikke har tid.

  Mówi, że nie ma czasu.

• Jeg er sliten fordi jeg ikke sov i natt.

  Jestem zmęczony, bo nie spałem w nocy.

• Fordi jeg ikke har bil, tar jeg bussen.

  Ponieważ nie mam samochodu, jeżdżę autobusem.

  Zdanie podrzędne jest pierwsze, więc w głównym jest inwersja: „tar jeg”.

• *I dag jeg spiser* → I dag spiser jeg. Czasownik musi być drugi.
• *Jeg ikke snakker norsk* → Jeg snakker ikke norsk. W zdaniu głównym ikke stoi po czasowniku.
• *…at jeg snakker ikke norsk* → …at jeg ikke snakker norsk. W zdaniu podrzędnym ikke stoi przed nim.
• *Spiser fisk* → Jeg spiser fisk. Podmiot trzeba zawsze wypowiedzieć.
• *Jeg vet ikke hvor bor han* → Jeg vet ikke hvor han bor. W pytaniach zależnych nie ma inwersji.

Z czasownikami modalnymi i czasami złożonymi logika jest ta sama: odmienionym czasownikiem jest kan, må albo har. Zobacz czasowniki modalne w języku norweskim i czasy w języku norweskim.