Czasy w języku norweskim: teraźniejszy, przeszły, perfektum i przyszły

Na co dzień w norweskim warto znać pięć czasów: teraźniejszy, przeszły, perfektum, zaprzeszły i przyszły. Każdy ma jedną formę dla wszystkich osób, więc nie ma odmiany typu „mówię, mówisz, mówi”.

Norweski nie ma aspektu: snakket to i „mówiłem”, i „powiedziałem”. Za to ma dwa czasy przeszłe, preteritum i perfektum, a wybór między nimi to dla Polaków najtrudniejsza część (o tym niżej).

Czas teraźniejszy tworzy się, dodając -r do bezokolicznika: å snakke → snakker, å bo → bor. Używa się go do tego, co dzieje się teraz, do nawyków, a z określeniem czasu także do przyszłości: Jeg reiser i morgen („Jutro wyjeżdżam”).

Wyjątków jest niewiele, ale to bardzo częste czasowniki:

• å være → er

  być → jestem, jesteś, jest…

• å kunne → kan

  móc, umieć → mogę, umiem…

  Tak jak inne czasowniki modalne: vil, skal, må, bør.

• å gjøre → gjør

  robić → robię…

• å si → sier

  mówić, powiedzieć → mówię…

• å vite → vet

  wiedzieć → wiem…

• å spørre → spør

  pytać → pytam…

Czasowniki regularne (słabe) tworzą czas przeszły i imiesłów jedną z czterech końcówek: -et, -te, -de albo -dde. Imiesłowu używa się po har w perfektum.

• Grupa 1 (-et): zwykle temat zakończony dwiema spółgłoskami: snakke, vaske, jobbe. W bokmål można też pisać -a: snakka, vaska.
• Grupa 2 (-te): zwykle temat z jedną spółgłoską: spise, lese, kjøre (kjørte), a także czasowniki na -nn lub -mm: kjenne → kjente.
• Grupa 3 (-de): temat zakończony na -v, -g albo dyftong: prøve, leve, bygge, leie.
• Grupa 4 (-dde): krótkie czasowniki zakończone akcentowaną samogłoską: bo, tro, nå, sy.

Czasowniki nieregularne (mocne) zmieniają samogłoskę w czasie przeszłym i nie dostają końcówki: gå → gikk, drikke → drakk. Nie ma ich wiele, ale należą do najczęściej używanych.

Niektóre mają w bokmål dopuszczalne warianty, np. skreiv obok skrev i blei obok ble. Zobaczysz obie formy w tekstach.

Preteritum stosuje się do czegoś zakończonego w konkretnym momencie przeszłości (i går, i fjor, da jeg var liten), a perfektum do doświadczeń bez daty, skutków ważnych teraz i sytuacji, które zaczęły się wcześniej i trwają nadal. Po polsku w obu przypadkach powiesz po prostu czas przeszły, dlatego trzeba patrzeć na kontekst.

• Jeg var i Bergen i fjor.

  Byłem w Bergen w zeszłym roku.

  Konkretny moment: preteritum.

• Har du vært i Bergen?

  Byłeś kiedyś w Bergen?

  Doświadczenie bez daty: perfektum.

• Jeg har mistet nøkkelen.

  Zgubiłem klucz.

  Skutek ważny teraz.

• Jeg har bodd i Norge i to år.

  Mieszkam w Norwegii od dwóch lat.

  Zaczęło się wcześniej i trwa.

• Jeg bodde i Polen i fem år.

  Mieszkałem w Polsce przez pięć lat.

  Już się skończyło.

• Da jeg kom hjem, hadde de spist.

  Kiedy wróciłem do domu, oni już zjedli.

  Pluskvamperfektum: hadde + imiesłów.

Norweski nie ma osobnej końcówki czasu przyszłego. Używa się skal + bezokolicznik dla planów, kommer til å + bezokolicznik dla przewidywań, vil + bezokolicznik w stylu bardziej oficjalnym albo po prostu czasu teraźniejszego z określeniem czasu. Po skal i vil bezokolicznik stoi bez å.

• Jeg skal jobbe i helgen.

  W weekend będę pracować.

  Plan albo decyzja.

• Det kommer til å regne i morgen.

  Jutro będzie padać.

  Przewidywanie.

• Det vil ta litt tid.

  To zajmie trochę czasu.

  Bardziej oficjalnie.

• Vi reiser til Tromsø neste uke.

  W przyszłym tygodniu jedziemy do Tromsø.

  Teraźniejszy w znaczeniu przyszłego.

Skal i vil to też czasowniki modalne o innych znaczeniach; zobacz czasowniki modalne w języku norweskim. Pamiętaj też, że odmieniony czasownik zawsze stoi na drugim miejscu: I morgen skal jeg jobbe (więcej w tekście o szyku zdania w języku norweskim).